به گزارش گردشگرآنلاین، در میان هنرهای سنتی خراسان شمالی، برخی دستبافتهها فراتر از یک محصول کاربردی هستند و بخشی از هویت فرهنگی مردم منطقه را با خود حمل میکنند. جاجیم خراسان شمالی یکی از همین میراثهای ارزشمند است؛ بافتهای رنگارنگ و مقاوم که سالها در زندگی عشایر و روستاییان کرمانج حضور داشته و از زیرانداز و پوشش گرفته تا وسایل مورد استفاده در کوچ را دربر میگرفته است.
جاجیم در گویش کردی کرمانجی با عنوان «جاجِم» شناخته میشود و از نظر ساختار و کاربرد، در خانواده دستبافتههایی مانند گلیم و پلاس قرار میگیرد. این بافته به دلیل ویژگیهای فنی، تنوع نقش و پیوند نزدیک با شیوه زندگی عشایری، جایگاه ویژهای در فرهنگ بومی خراسان شمالی دارد.
این هنر سنتی با شماره ۳۳۱۳ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیده و به عنوان یکی از جلوههای هنرهای بومی این استان شناخته میشود.
جاجیم چگونه بافته میشود؟
جاجیم از نظر شیوه تولید با بسیاری از بافتههای سنتی تفاوت دارد. ساخت آن بر پایه نوارهایی شکل میگیرد که در کنار یکدیگر قرار میگیرند و در نهایت بافتهای یکپارچه را ایجاد میکنند.
در بافت سنتی جاجیم، تارها معمولاً از نخهای پشمی رنگارنگ تشکیل میشوند. این تارها نسبت به چله گلیم ظریفتر و پرتعدادتر هستند و پود پشمی نیز در میان آنها قرار میگیرد. بافنده با کوبیدن و فشرده کردن بافت، ساختاری متراکم و مستحکم ایجاد میکند.
استفاده از الیاف طبیعی مانند پشم و در برخی موارد پنبه، به دوام این دستبافته کمک کرده است. همین مقاومت موجب شد جاجیم در گذشته تنها وسیلهای برای تزئین خانه نباشد و در شرایط دشوار زندگی کوچنشینی نیز کاربردهای متعددی پیدا کند.
جاجیم؛ همراه زندگی کوچنشینان
زندگی عشایری به وسایلی نیاز داشت که در عین کاربردی بودن، سبک، مقاوم و قابل حمل باشند. جاجیم با چنین ویژگیهایی توانست جای خود را در میان لوازم مورد استفاده خانوادههای عشایری باز کند.
از این بافته برای تهیه انواع خورجین، توبره و کیسههای مورد نیاز حمل وسایل و علوفه استفاده میشد. زیرانداز، پلاس، رختخوابپیچ و برخی پوششها نیز از دیگر کاربردهای آن بود.
قابلیت جمعشدن و حمل آسان جاجیم اهمیت زیادی برای خانوادههایی داشت که بخشی از زندگی خود را در کوچ و جابهجایی سپری میکردند. به همین دلیل، طراحی و بافت آن با نیازهای واقعی زندگی عشایری ارتباط مستقیمی داشت.
جاجیم در خانههای روستایی و عشایری نیز کاربردهای متنوعی پیدا میکرد. از پوشاندن رختخواب و لحاف گرفته تا استفاده در فضای داخلی خانه، این بافته در بخشهای مختلف زندگی روزمره حضور داشت.
نقشهای جاجیم؛ روایت فرهنگ کرمانج
یکی از مهمترین ویژگیهای جاجیم خراسان شمالی، نقشها و ترکیب رنگهای آن است. طرحهایی که روی این بافتهها دیده میشود، صرفاً برای زیبایی ایجاد نشدهاند و در بسیاری موارد ریشه در محیط زندگی، فرهنگ و باورهای جامعه بافنده دارند.
نقوش هندسی، طرحهای انتزاعی، گل و گیاه و برخی اشکال الهامگرفته از عناصر طبیعی در جاجیمهای منطقه دیده میشود. خطوط مورب و ترکیب رنگهای نسبتاً سنگین نیز از ویژگیهایی است که در نمونههای این دستبافته به چشم میآید.
بخش مهمی از این نقشها حاصل تجربه و ذوق نسلهای مختلف زنان بافنده بوده است. زنان و دختران کرمانج، دانش بافت و بسیاری از طرحها را به شکل شفاهی و عملی از نسلهای پیشین یاد میگرفتند و به نسل بعد منتقل میکردند.
به همین دلیل، هر جاجیم را میتوان بخشی از یک حافظه فرهنگی دانست؛ حافظهای که در آن شیوه زندگی، ذوق هنری و نگاه جامعه محلی به طبیعت و محیط پیرامون به زبان نقش و رنگ بیان شده است.
زنان کرمانج؛ حافظان هنر جاجیمبافی
جاجیمبافی در گذشته بیشتر در میان زنان و دختران خانوادههای عشایری و روستایی رواج داشت. بافندگی معمولاً در کنار فعالیتهای روزمره خانه و زندگی انجام میشد و به همین دلیل، تولید آن در بسیاری از خانوادهها شکل حرفهای دائمی نداشت.
بخش قابل توجهی از جاجیمهای تولیدشده برای مصرف خانواده مورد استفاده قرار میگرفت. برخی نیز به عنوان هدیه، سوغات یا بخشی از وسایل مورد نیاز عروس در اختیار خانوادهها قرار میگرفت.
این دستبافته در زندگی خانوادگی نیز جایگاه ویژهای داشت و از آن برای آمادهسازی وسایل خانه تازهعروسان استفاده میشد. در نتیجه، جاجیم تنها یک محصول دستساز نبود، بلکه با مناسبات خانوادگی و اجتماعی مردم منطقه نیز ارتباط پیدا کرده بود.
در برخی مناطق، مازاد تولید خانوادهها نیز وارد مبادلات محلی میشد و از این طریق، بخشی از درآمد خانوارهای روستایی و عشایری را تأمین میکرد.
از کاربردهای سنتی تا محصولات امروزی
با تغییر سبک زندگی و کاهش بسیاری از کاربردهای سنتی جاجیم، این هنر در مقاطعی با کاهش تقاضا روبهرو شد. وسایل صنعتی و محصولات ماشینی به تدریج جای بسیاری از دستبافتههای سنتی را گرفتند و همین موضوع بر بازار جاجیم نیز اثر گذاشت.
با این حال، تغییر کاربرد میتواند فرصتی برای ادامه حیات این هنر باشد. امروزه جاجیم تنها در شکل سنتی خود تولید نمیشود و بافندگان و تولیدکنندگان تلاش کردهاند آن را با نیازهای جدید هماهنگ کنند.
کیف، کوسن، رومیزی، روکش مبل، روکش صندلی، روتختی، سجاده، سفره نان، دمپایی، جای نماز و برخی انواع پوشیدنی از جمله محصولاتی هستند که میتوان با استفاده از جاجیم تولید کرد.
این تغییر رویکرد باعث شده جاجیم از یک وسیله صرفاً سنتی به محصولی تبدیل شود که میتواند در دکوراسیون خانه و حتی بازار صنایع دستی و سوغات نیز مورد توجه قرار گیرد.
بازار؛ مهمترین حلقه برای تداوم جاجیمبافی
تداوم هر هنر سنتی تا حد زیادی به وجود بازار مصرف وابسته است. حتی اگر دانش و مهارت بافت یک محصول در میان نسلهای مختلف باقی بماند، نبود تقاضای اقتصادی میتواند به کاهش تولید و در نهایت فراموشی آن منجر شود.
جاجیم نیز از این قاعده مستثنی نیست. تولید دستی زمانبر است و محصولی که با دست بافته میشود نمیتواند از نظر سرعت تولید با نمونههای ماشینی رقابت کند. بنابراین، ارزش جاجیم باید در اصالت، کیفیت، مواد اولیه، مهارت بافنده و هویت فرهنگی آن جستوجو شود.
حمایت از تولیدکنندگان، معرفی کاربردهای جدید، حضور در بازار صنایع دستی و آشنا کردن گردشگران با ارزش فرهنگی این محصولات میتواند به ایجاد تقاضای بیشتر کمک کند.
برای گردشگران نیز خرید یک محصول دستبافت محلی تنها به معنای تهیه یک سوغات نیست. چنین محصولی میتواند بخشی از فرهنگ مقصد را به خانه گردشگر ببرد و در عین حال، به ادامه فعالیت هنرمند محلی کمک کند.
جاجیم؛ بخشی از هویت فرهنگی خراسان شمالی
اهمیت جاجیم خراسان شمالی تنها در روش بافت یا زیبایی ظاهری آن خلاصه نمیشود. این هنر تصویری از بخشی از زندگی مردم منطقه را در خود جای داده است؛ از شیوه تأمین نیازهای خانوار در گذشته تا نقش زنان در اقتصاد و فرهنگ خانواده و انتقال دانش سنتی میان نسلها.
امروز که بسیاری از شیوههای سنتی زندگی تغییر کردهاند، حفظ چنین هنرهایی نیازمند نگاه تازهای است. احیای جاجیمبافی الزاماً به معنای بازگشت کامل به کاربردهای گذشته نیست؛ بلکه میتواند از مسیر طراحی محصولات جدید، توسعه بازار صنایع دستی و معرفی بهتر این هنر به گردشگران دنبال شود.
جاجیم زمانی زنده میماند که از موزه و ویترین خارج شود و دوباره در زندگی روزمره مردم کاربرد پیدا کند. استفاده از این دستبافته در محصولات کاربردی، معرفی داستان و پیشینه آن و حمایت مستقیم از بافندگان میتواند به تداوم این میراث کمک کند.
بیشتر بدانید:
از جاجیم خراسان شمالی بیشتر بدانید
جاجیم یکی از دستبافتههای شناختهشده فرهنگ کرمانج در خراسان شمالی است که علاوه بر ارزش هنری، ارتباط نزدیکی با سبک زندگی عشایری و روستایی منطقه دارد. این بافته در گذشته برای تأمین بخشی از نیازهای روزمره خانوادهها تولید میشد و به دلیل استحکام و قابلیت حمل، در زندگی کوچنشینی کاربردهای متعددی داشت.
برای گردشگران علاقهمند به صنایع دستی، شناخت تفاوت میان جاجیم، گلیم و دیگر دستبافتههای منطقه میتواند تجربه خرید سوغات را دقیقتر کند. هنگام خرید نیز بهتر است درباره محل تولید، شیوه بافت، مواد اولیه و دستساز بودن محصول از فروشنده یا تولیدکننده سؤال شود. حمایت از محصولات واقعی دستساز، علاوه بر حفظ هنرهای سنتی، درآمد مستقیمتری برای هنرمندان و تولیدکنندگان محلی ایجاد میکند.
